ലോകത്തെ നടുക്കിയ യുദ്ധഭീഷണികള്ക്കൊടുവില്, ഇറാന് എന്ന മഹാ നാഗരികതയുടെ അസ്തിത്വത്തിന് മേല് വീണ നിഴല് താല്ക്കാലികമായി ഒഴിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ‘ഇറാന്റെ നാഗരികത ഇന്ന് രാത്രി അവസാനിക്കും’ എന്ന അമേരിക്കന് പ്രസിഡന്റ് ഡൊണാള്ഡ് ട്രംപിന്റെ പ്രസ്താവന കേവലം ഒരു രാഷ്ട്രീയ ഭീഷണിയായിരുന്നില്ല, മറിച്ച് അഞ്ച് സഹസ്രാബ്ദങ്ങളുടെ ചരിത്രവും 9.3 കോടി ജനങ്ങളുടെ പൈതൃകവും ഇല്ലാതാക്കുമെന്ന പരസ്യമായ പ്രഖ്യാപനമായിരുന്നു. എന്നാല് രണ്ടാഴ്ചത്തെ വെടിനിര്ത്തല് പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെട്ടതോടെ, മാനവചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയൊരു വിപത്തിനാണ് താല്കാലിക ശമനമുണ്ടായിരിക്കുന്നത്. ഈ പശ്ചാത്തലത്തില്, ലോകചരിത്രത്തില് പലതവണ അധിനിവേശങ്ങളെ അതിജീവിച്ച ഇറാനിയന് നാഗരികതയുടെ സാംസ്കാരിക കരുത്തും ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ പ്രതിരോധശേഷിയും ചര്ച്ച ചെയ്യപ്പെടേണ്ടത് അനിവാര്യമാണ്.
നാഗരികതയുടെ ഉദയം
ഇറാനിയന് പീഠഭൂമിയിലെ നാഗരികതയുടെ വേരുകള് തേടിപ്പോയാല് അത് നാല് സഹസ്രാബ്ദങ്ങള്ക്കപ്പുറമുള്ള എലാമൈറ്റ് നാഗരികതയിലേക്കും ബിസി 3100 കളിലെ ജിറോഫ്റ്റ് സംസ്കാരത്തിലേക്കും ചെന്നെത്തും. വിഖ്യാതമായ മെസൊപ്പൊട്ടേമിയന് സംസ്കാരങ്ങളോടൊപ്പം സമാന്തരമായി വളര്ന്നുവന്ന ഈ സംസ്കാരങ്ങള്, സങ്കീര്ണ്ണമായ നഗരസംവിധാനങ്ങള്ക്കും, ഭരണക്രമങ്ങള്ക്കും തുടക്കമിട്ടു. ബിസി ഏഴാം നൂറ്റാണ്ടില് മേദ്യര് രൂപംനല്കിയ ഏകീകൃത രാഷ്ട്രീയ ഘടനയാണ് പില്ക്കാലത്ത് ലോകത്തെ വിറപ്പിച്ച മഹത്തായ പേര്ഷ്യന് സാമ്രാജ്യങ്ങളുടെ ഉദയത്തിന് കരുത്തുറ്റ അടിത്തറ പാകിയത്.
സാമ്രാജ്യത്വ യുഗവും സാംസ്കാരിക സമന്വയവും
ബി.സി 550-ല് മഹാനായ സൈറസ് ചക്രവര്ത്തി സ്ഥാപിച്ച അക്കീമെനിഡ് സാമ്രാജ്യം ലോകചരിത്രത്തിലെ ആദ്യത്തെ യഥാര്ത്ഥ ആഗോള ശക്തി ആയിരുന്നു. വെറും യുദ്ധവീര്യത്തിലുപരി, ബഹുസ്വരതയിലും മനുഷ്യാവകാശങ്ങളിലുമാണ് ആ സാമ്രാജ്യം വിശ്വസിച്ചിരുന്നത്. ഇതിന്റെ ഉത്തമ ഉദാഹരണമാണ് ലോകത്തിലെ ആദ്യ മനുഷ്യാവകാശ രേഖയായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്ന ‘സൈറസ് സിലിണ്ടര്’. ഭരണസൗകര്യത്തിനായി സാമ്രാജ്യത്തെ ‘സാട്രപ്പികളായി’ തിരിക്കുകയും അതിവേഗ ആശയവിനിമയത്തിന് ‘റോയല് റോഡ്’ എന്ന വിനിമയ പാത നിര്മ്മിക്കുകയും ചെയ്തതിലൂടെ അത്യാധുനികമായ ഒരു ഭരണരീതി അവര് ലോകത്തിന് കാണിച്ചുകൊടുത്തു. പില്ക്കാലത്ത് അധികാരത്തില് വന്ന പാര്ത്തിയന്, സസാനിഡ് സാമ്രാജ്യങ്ങള് റോമന്-ബൈസന്റൈന് ശക്തികളുടെ ശക്തമായ വെല്ലുവിളികളെ ചെറുത്തുതോല്പ്പിക്കുകയും ഇറാന്റെ തനിമയാര്ന്ന സാംസ്കാരിക സ്വത്വം വരുംതലമുറകള്ക്കായി കാത്തുസൂക്ഷിക്കുകയും ചെയ്തു.
ജേതാക്കളെ കീഴടക്കുന്ന പാരമ്പര്യം
ഇറാനിയന് ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും വിസ്മയകരമായ വശം, അധിനിവേശ സംസ്കാരങ്ങളെ സ്വാംശീകരിക്കാനുള്ള കഴിവാണ്. അലക്സാണ്ടറോ, മംഗോളിയന് സൈന്യമോ, അറബ് അധിനിവേശമോ ആകട്ടെ-ഇറാനെ സൈനികമായി ജയിച്ചടക്കിയവരെല്ലാം ഒടുവില് പേര്ഷ്യന് സംസ്കാരത്തിന്റെ മാസ്മരികതയില് കീഴടങ്ങുന്ന കാഴ്ചയാണ് ചരിത്രം വെളിപ്പെടുത്തുന്നത്. ഏഴാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ഇസ്ലാമിക വ്യാപനത്തിന് ശേഷം അയല്രാജ്യങ്ങളെല്ലാം തങ്ങളുടെ പ്രാദേശിക ഭാഷകള് ഉപേക്ഷിച്ചപ്പോഴും, ഇറാന് അതിന്റെ ‘പേര്ഷ്യന്’ തനിമ നെഞ്ചോട് ചേര്ത്തുപിടിച്ചു. പേര്ഷ്യന് ഉദ്യോഗസ്ഥവൃന്ദത്തിന്റെ (ഡാബിരാന്) ഭരണനൈപുണ്യവും അവിസെന്നയെയും അല്-ഖ്വാരിസ്മിയെയും പോലുള്ള പണ്ഡിതന്മാരുടെ പ്രതിഭയും ഇസ്ലാമിക സുവര്ണ്ണകാലത്തെ പേര്ഷ്യന് ചിന്തകളാല് സമ്പന്നമാക്കി. ചുരുക്കത്തില്, ഇറാന് തോല്ക്കുമ്പോഴും അതിന്റെ സംസ്കാരം ജയിച്ചുകൊണ്ടേയിരുന്നു.
പ്രകൃതിദത്ത കോട്ട
ഇറാന്റെ രാഷ്ട്രീയ സ്ഥിരതയുടെയും പ്രതിരോധ വീര്യത്തിന്റെയും നട്ടെല്ല് ആ രാജ്യത്തിന്റെ സവിശേഷമായ ഭൂപ്രകൃതിയാണ്. പടിഞ്ഞാറന് അതിര്ത്തിയിലെ സാഗ്രോസ് പര്വതനിരകളും വടക്ക് അല്ബോര്സ് നിരകളും ഏതൊരു ശത്രുസൈന്യത്തിനും കടക്കാന് കഴിയാത്ത വന്മതിലുകളായി നിലകൊള്ളുന്നു. ഇതിന് പുറമെ, വിശാലമായ ദഷ്തെ കാവിര്, ദഷ്തെ ലൂട്ട് മരുഭൂമികള് അധിനിവേശശ്രമങ്ങളെ പ്രതിരോധിക്കുന്ന പ്രകൃതിദത്ത വേലികളാണ്. അയല്രാജ്യങ്ങളിലെ സമതലങ്ങളില് നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി, ഇറാന്റെ ഈ ദുര്ഘടമായ ഭൂമിശാസ്ത്രം ഒരു വിദേശ ശക്തിക്കും രാജ്യത്തിന്മേല് പൂര്ണ്ണമായ ആധിപത്യം നേടാന് ഇതുവരെ അവസരം നല്കിയിട്ടില്ല.
ആധുനിക ഇറാനും വിപ്ലവവും
1501-ല് സഫാവിദ് ഭരണകൂടം ഇറാനെ ഒരു ഷിയാ രാഷ്ട്രമായി മാറ്റിയതോടെയാണ് ആധുനിക പേര്ഷ്യയുടെ രാഷ്ട്രീയ സ്വത്വം രൂപപ്പെടുന്നത്. 1979-ലെ ഇസ്ലാമിക വിപ്ലവം ഷാ ഭരണത്തെ തൂത്തെറിയുകയും ആയത്തുള്ള റുഹുള്ള ഖൊമേനിയുടെ നേതൃത്വത്തില് ‘വെലായത്-ഇ-ഫഖീഹ്’ എന്ന ഇസ്ലാമികാധിപത്യ വ്യവസ്ഥയ്ക്ക് തുടക്കം കുറിക്കുകയും ചെയ്തു. തുടര്ന്നുവന്ന എട്ടു വര്ഷത്തെ ഇറാന്-ഇറാഖ് യുദ്ധവും ദശാബ്ദങ്ങള് നീണ്ട അന്താരാഷ്ട്ര ഉപരോധങ്ങളും ഈ ഭരണകൂടത്തിന്റെ പ്രതിരോധശേഷിയെ നിരന്തരം പരീക്ഷിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു.
സമീപകാലത്ത് ഇറാന് സമാനതകളില്ലാത്ത ആഭ്യന്തര വെല്ലുവിളികള്ക്കാണ് സാക്ഷ്യംവഹിച്ചത്. 2022-ലെ ‘സ്ത്രീ, ജീവിതം, സ്വാതന്ത്ര്യം’ പ്രസ്ഥാനം ഉയര്ത്തിയ സാമൂഹിക പ്രതിഷേധങ്ങളും അതിനെത്തുടര്ന്നുണ്ടായ സാമ്പത്തിക തകര്ച്ചയും ഭരണകൂടത്തെ വലിയ പ്രതിരോധത്തിലാക്കി. 2026 ഫെബ്രുവരിയില് ആയത്തുള്ള അലി ഖമേനിയുടെ വിയോഗം ഇറാന്റെ രാഷ്ട്രീയ ചരിത്രത്തില് മറ്റൊരു നിര്ണ്ണായക വഴിത്തിരിവായി. തുടര്ന്ന് മോജ്തബ ഖമേനിയുടെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള പുതിയ അധികാര ഘടന നിലവില് വന്നു.
അമേരിക്കന്, ഇസ്രയേല് വ്യോമാക്രമണങ്ങള് ടെഹ്റാനിലെ ഗോലെസ്ഥാന് കൊട്ടാരം പോലുള്ള ലോകപൈതൃക കേന്ദ്രങ്ങള്ക്ക് വരെ കേടുപാടുകള് വരുത്തിയിട്ടുണ്ട്. ട്രംപിന്റെ വെടിനിര്ത്തല് പ്രഖ്യാപനം നിലവില് ഒരു താല്ക്കാലിക ആശ്വാസം മാത്രമാണ്. എങ്കിലും, ചരിത്രത്തിലെ വലിയ വിനാശകാരികളെയും ആക്രമണങ്ങളെയും അതിജീവിച്ച പേര്ഷ്യന് നാഗരികത ഇന്നും അതിന്റെ സഹിഷ്ണുതയുടെയും തുടര്ച്ചയുടെയും പാതയിലാണ്. സാംസ്കാരികമായ ആഴവും ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ സുരക്ഷിതത്വവും ഇന്നും ഇറാന്റെ അതിജീവനത്തിന്റെ കരുത്തായി നിലനില്ക്കുന്നു.
Content Summary: The Persian lesson: how a 5,000-year-old civilization defied global threats
